ଡ଼ଃ.ମାୟାଧର ମାନସିଂହ :ଏକ ରହସ୍ୟମୟ ଜୀବନ
ଡା. ରାଜାରାମ ଷଡ଼ଙ୍ଗୀ
ଓଡ଼ିଆ ସାହିତ୍ୟ ଜଗତରେ ଡ. ମାୟାଧର ମାନସିଂହ ଏକ ଏପରି ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ, ଯାହାଙ୍କ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ ହେଲେ ପ୍ରଥମେ ମନକୁ ଆସେ ପ୍ରେମ, ପ୍ରଣୟ ଓ ରୋମାଣ୍ଟିକ୍ କବିତା। କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଜୀବନର ଗଭୀରତା କେବଳ ପ୍ରେମ କବିତା ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ତାଙ୍କ ଜୀବନରେ ଥିଲା ଅନାଥପଣର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ସଂଘର୍ଷ, ପ୍ରେମର ଅନୁଭୂତି, ପ୍ରଶାସନିକ ଅସହମତି, ସ୍ୱାଧୀନ ଚିନ୍ତାଧାରା ଏବଂ ଶେଷ ଜୀବନରେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ।
୧୩ ନଭେମ୍ବର ୧୯୦୫ରେ ଚିଲିକା ହ୍ରଦ ଅନ୍ତର୍ଗତ ପାରିକୁଦ ଅଞ୍ଚଳର ନନ୍ଦଳା ଗ୍ରାମରେ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ। ମାତ୍ର ଚାରିବର୍ଷ ବୟସରେ ସେ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ହରାଇଥିଲେ। ଜେଜେବାପା, ଜେଜେମା ଓ କକା-ଖୁଡ଼ୀଙ୍କ ସ୍ନେହରେ ତାଙ୍କ ପିଲାଦିନ କଟିଥିଲା। ଏହି ଅଭାବ ଓ ସଂଘର୍ଷ ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଦର୍ଶନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରିଥିଲା।
୧୯୩୧ ମସିହାରେ ପ୍ରକାଶିତ ତାଙ୍କର କବିତା ସଂକଳନ ‘ଧୂପ’ ଓଡ଼ିଆ କବିତା ଜଗତରେ ଏକ ନୂଆ ଧାରା ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା। ଏଥିରେ ପ୍ରେମର ଆବେଗ, ଆକାଂକ୍ଷା, ମିଳନ, ବିଚ୍ଛେଦ ଓ ସ୍ମୃତିର ଗଭୀର ଅନୁଭୂତି ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା।
ତାଙ୍କ କବିତାରେ ପ୍ରେମ କେବଳ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ କଳ୍ପନା ନଥିଲା,ଏହା ମଣିଷର ଶାରୀରିକ ଓ ମାନସିକ ଅନୁଭୂତିର ମଧ୍ୟ ଏକ ସ୍ୱାଭାବିକ ପ୍ରକାଶ ଥିଲା। ସେହି ସମୟର ସାମାଜିକ ସଂକୋଚ ମଧ୍ୟରେ ଏପରି ଖୋଲା ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କୁ ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପରିଚୟ ଦେଇଥିଲା।
ମାନସିଂହଙ୍କ ଜୀବନର ଏକ ଆକର୍ଷଣୀୟ ଦିଗ ହେଉଛି ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ହେମଲତାଙ୍କ ସହ ସମ୍ପର୍କ। ୧୯୩୨ ମସିହାରେ ସେ ହେମଲତାଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପ୍ରେମାନୁଭୂତିର ପ୍ରଭାବରେ ‘ହେମଶସ୍ୟ’ ଓ ‘ହେମପୁଷ୍ପ’ ପରି କବିତା ସଂକଳନ ରଚିତ ହୋଇଥିବା ଜୀବନୀମୂଳକ ଆଲେଖ୍ୟରେ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି।
ଏଠାରେ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ,ଜଣେ କବିଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ପ୍ରେମ କିପରି ସାର୍ବଜନୀନ ସାହିତ୍ୟିକ ଅନୁଭୂତିରେ ପରିଣତ ହୁଏ? ମାନସିଂହଙ୍କ କବିତା ଏହାର ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ ଉଦାହରଣ।ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ମାନସିଂହ କେବଳ କଲମରେ ବିଦ୍ରୋହୀ ନଥିଲେ, ତାଙ୍କ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱରେ ମଧ୍ୟ ଥିଲା ଅଦମ୍ୟ ସ୍ୱାଭିମାନ।ଶିକ୍ଷା ବିଭାଗରେ ବିଭିନ୍ନ ଦାୟିତ୍ୱ ତୁଲାଇବା ସମୟରେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାଧୀନ ମତ, ସ୍ପଷ୍ଟବାଦିତା ଓ ନୀତିନିଷ୍ଠା ଯୋଗୁଁ ଉଚ୍ଚ କର୍ତ୍ତୃପକ୍ଷଙ୍କ ସହ ଅନେକଥର ମତଭେଦ ହୋଇଥିଲା।ସମ୍ବଲପୁରର ଗଙ୍ଗାଧର ମେହେର କଲେଜର ଅଧ୍ୟକ୍ଷ ଭାବେ ସେ ପ୍ରାୟ ସାତବର୍ଷ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଜୀବନର ଏହି ସମୟକୁ ତାଙ୍କର ଅପେକ୍ଷାକୃତ ସ୍ଥିର ଓ ସୁଖଦ ସମୟ ବୋଲି ଜୀବନୀରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।ସମ୍ବଲପୁରରୁ ବଦଳି ପରେ ଶିକ୍ଷାମନ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ସେ ଯେଉଁ ମର୍ମରେ ନିଜ ମତ ଜଣାଇଥିଲେ, ତାହା ତାଙ୍କ ସ୍ୱାଭିମାନର ପରିଚୟ ଦିଏ।ସରକାରୀ କର୍ମଚାରୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାଧୀନ ଭାବେ ମତ ପ୍ରକାଶ କରିବା ତାଙ୍କର ଜନ୍ମଗତ ଅଧିକାର। ତାଙ୍କ ବିଶ୍ୱସ୍ତତା କେହି କିଣିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଏହି ଘଟଣା ତାଙ୍କୁ କେବଳ କବି ନୁହେଁ, ଜଣେ ସ୍ୱାଭିମାନୀ ମଣିଷ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନିତକରେ।ମାୟାଧର ମାନସିଂହଙ୍କ ଜୀବନର ଆଉ ଏକ ଅନାଲୋଚିତ ଅଧ୍ୟାୟ ହେଉଛି ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟର ପ୍ରଚାର ଓ ପ୍ରସାର।ତାଙ୍କ ବନ୍ଧୁ ତଥା କଳା ସମାଲୋଚକ ଚାର୍ଲସ୍ ଫାବ୍ରିଙ୍କ ପରାମର୍ଶରେ ସେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟଶିଳ୍ପୀ ଇନ୍ଦ୍ରାଣୀ ରହମାନଙ୍କୁ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟ ଶିଖିବା ପାଇଁ ଉତ୍ସାହିତ ଓ ସହାୟତା କରିଥିଲେ।ଇନ୍ଦ୍ରାଣୀ ରହମାନଙ୍କ ଦେଶବିଦେଶରେ ଓଡ଼ିଶୀ ପ୍ରଦର୍ଶନ ଏହି ନୃତ୍ୟଶୈଳୀକୁ ନୂଆ ପରିଚୟ ଦେବାରେ ସହାୟକ ହୋଇଥିଲା। ଓଡ଼ିଶୀକୁ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟର ମାନ୍ୟତା ଦେବା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସେ ଅନ୍ୟ ବିଶିଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ସହ ଉଦ୍ୟମ କରିଥିଲେ।ଜଣେ କବିଙ୍କର ଏପରି ସାଂସ୍କୃତିକ ଅବଦାନ ଆମକୁ ନୂଆ ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରେ। ତାଙ୍କ ଜୀବନର ସବୁଠାରୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ମୋଡ଼ ହେଉଛି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପରିବର୍ତ୍ତନ।ଦୀର୍ଘ ଆତ୍ମାନୁସନ୍ଧାନ ପରେ ମାନସିଂହ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ଜୀବନର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଭୁବନେଶ୍ୱରରେ ବୁଦ୍ଧ ବିହାର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ପାଇଁ ମହାବୋଧି ସୋସାଇଟିକୁ ସରକାରୀ ଜମି ହସ୍ତାନ୍ତର କରାଇବାରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଉଦ୍ୟମ କରିଥିଲେ।ଯେଉଁ କବି ଯୌବନରେ ପ୍ରେମ ଓ ପ୍ରଣୟର ଆବେଗକୁ କବିତାରେ ରୂପ ଦେଇଥିଲେ, ଜୀବନର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ସେ ଶାନ୍ତି, କରୁଣା ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା ଦିଗରେ ଆକର୍ଷିତ ହୋଇଥିଲେ। ଏହା ତାଙ୍କ ଜୀବନର ଏକ ଗଭୀର ଚିନ୍ତନୀୟ ବିଷୟ।ମାୟାଧର ମାନସିଂହଙ୍କ ଜୀବନକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କଲେ ଚାରୋଟି ଭିନ୍ନ ମଣିଷଙ୍କ ଛବି ଦେଖାଯାଏ।
* ଜଣେ ପ୍ରେମିକ, ଯିଏ ପ୍ରେମକୁ କବିତାରେ ଅମର କରିଥିଲେ।
* ଜଣେ ବିଦ୍ରୋହୀ, ଯିଏ ନିଜ ସ୍ୱାଧୀନ ଚିନ୍ତାଧାରା ସହ ସାଲିସ କରିନଥିଲେ।
* ଜଣେ ସଂସ୍କୃତିପ୍ରେମୀ, ଯିଏ ଓଡ଼ିଶାର କଳା ଓ ପରମ୍ପରାର ପ୍ରଚାର ପାଇଁ କାମ କରିଥିଲେ।
* ଜଣେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅନ୍ୱେଷୀ, ଯିଏ ଜୀବନର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ବୌଦ୍ଧ ଦର୍ଶନ ଆଡ଼କୁ ଅଗ୍ରସର ହୋଇଥିଲେ।
ମାୟାଧର ମାନସିଂହଙ୍କୁ କେବଳ ପ୍ରଣୟୀ କବି ଭାବେ ମନେ ରଖିବା ତାଙ୍କ ପ୍ରତିଭା ପ୍ରତି ଏକ ପ୍ରକାର ଅବିଚାର ହେବ। ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ ପ୍ରେମ ମଣିଷକୁ କୋମଳ କରେ, ସଂଘର୍ଷ ଦୃଢ଼ କରେ, ସ୍ୱାଭିମାନ ତାକୁ ମୁଣ୍ଡ ଟେକି ବଞ୍ଚିବା ଶିଖାଏ ଏବଂ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା ଜୀବନକୁ ନୂଆ ଅର୍ଥ ଦିଏ।
ପଡ଼ିଆବାହାଲ, ସମ୍ବଲପୁର
